O maluszkach na wstępie…
Rozwój mowy dziecka przebiega nie tylko poprzez próby wymawiania głosek, ale zaczyna się już w momencie pierwszego płaczu niemowlęcia. W pierwszym roku życia dziecko komunikuje się w różne sposoby – krzyk i płacz służą przede wszystkim do sygnalizowania potrzeb fizjologicznych, a do kolejnych ważnych form komunikacji w pierwszych miesiącach życia dziecka należą również głużenie i gaworzenie. Maluchy między 2.-4. miesiącem życia mimowolnie wydają gardłowe dźwięki (np. gu, agu, aku, ghy), głośno się śmieją i reagują na odgłosy z otoczenia. Około 6. miesiąca życia dzieci zaczynają gaworzyć – czyli wydają różne dźwięki, które są zbitkami dwóch sylab (np. da-da), a za pomocą gaworzenia zaczynają ,,rozmawiać” z dorosłymi, zwłaszcza po uzyskaniu ich uwagi. Te dwa pojęcia są o tyle ważne, że brak gaworzenia może wskazywać na zaburzenia słuchu – dzieci z zaburzeniami słuchu nie gaworzą, a jedynie głużą i nie reagują na ,,odzew” od opiekuna.
Jak rozwija się mowa?
Przed pierwszym rokiem życia dziecko rozumie podstawowe zwroty, np. papa na pożegnanie, a 1-1,5 roczne dziecko potrafi wypowiedzieć często już kilka słów, np. mama i używa je, by zawołać rodzica. Po ukończeniu 1,5 roczku maluch nazywa już przedmioty ze swojego otoczenia, często pomijając jednak początki i końcówki słów, a dwuletnie szkraby łączą znane słowa w krótkie zbitki (np. moja lala, pa tata) i zaczynają coraz chętniej mówić.
Wiek 3-4 lata to komunikacyjny ,,boom” dla wielu dzieci; mały, ciekawski człowiek coraz częściej zadaje pytania, ale i opowiada, co się wydarzyło w przedszkolu lub co widział na spacerze. To wszystko dlatego, że potrafi wypowiedzieć dłuższe, składające się z więcej niż czterech słów zdanie, więc aktywnie poszukuje odpowiedzi na nurtujące pytania. 3 latek zamienia jeszcze głoski sz, ż, cz, dż i s, z, c, dz na ś, ź, ć, dź (np. siafa zamiast szafa), ale potrafi wypowiedzieć już samogłoski a, e, i, o, u, y, oraz spółgłoski m, n, ń, f, h, w, t, p, b, j, ł. Może zdarzać się, że zamienia spółgłoski dźwięczne na te niepełną dźwięcznością, a nawet bezdźwięczne (np. „foda” zamiast „woda”). 4 latek zaczyna poprawnie wymawiać głoski ś, ź, ć, dź oraz k,g.
W wieku 5 lat z małego odkrywcy wyrasta na narratora i filozofa – dzieci w tym wieku potrafią opowiadać wymyślne historie i zadawać trudne do wytłumaczenia pytania. Korzystają ze zdań złożonych i opowiadają, co m.in. robili u babci w weekend (np. Zjadłem śniadanie, a potem poszedłem się bawić, i tam był taki plac zabaw…). Wypowiedzi są coraz bardziej barwne i to samo można powiedzieć o słownictwie, w którym jednak jeszcze się pojawiają takie ,,kwiatki” ze słowotwórstwa jak naprawnik, zamiast mechanik. Z głosek ujawniają się sz, ż, cz, dż, a więc realizują już wszystkie głoski, poza r.
W wieku 6 lat dziecko zaczyna nabywać umiejętność realizowania wszystkich głosek, może się jeszcze mylić, ale i te pomyłki z czasem pojawiają się coraz rzadziej. Można zauważyć znaczną poprawę zdolności opowiadania, 6 latki utrzymują kolejność zdarzeń i zależność przyczynowo-skutkową w opowiadanych historiach, potrafią rymować, tworzą kilkuzdaniowe wypowiedzi i posiadają coraz bogatszy słownik, a wymowa traci powoli cechy ,,dziecięcego” brzmienia, wymawiane głoski są wyraźniejsze. 7 latek potrafi wymówić wszystkie głoski z języka polskiego, a w pełni ukształtowana mowa pozwala uniknąć późniejszych trudności w nauce czytania i pisania.
Na co zwracać uwagę poza powyższymi?
Warto zwrócić uwagę na inne obszary – mowa to nie tylko głoski. Na jej jakość wpływają m.in. także: pozycja języka, sposób oddychania, napięcie mięśniowe oraz wzorce językowe ze środowiska dziecka. Dlatego Drogi rodzicu, jeśli poza odstępstwami od powyższych norm, zauważysz następujące objawy, to warto zgłosić się z dzieckiem do specjalisty:
– Oddychanie przez usta, spanie z otwartymi ustami;
– Nieutrzymywanie kontaktu wzrokowego;
– Niezrozumiała mowa dla otoczenia;
– Wytykanie języka podczas mówienia, najczęściej przy głoskach t,d,n,l;
– Uboga mimika twarzy, mówienie ,,na siłę”;
– Trudności przy połykaniu, piciu, częste krztuszenie się przy tych czynnościach;
– Nosowe brzmienie głosek – wrażenie kataru, zatkanego nosa;
– Trudności w rozumieniu komunikatów przez dziecko;
– Jąkanie – częste powtórzenia, przedłużanie dźwięków, sylab, słów lub częste pauzy mogą zdarzać się; natomiast utrzymywanie się tych symptomów w czasie powyżej 5 roku życia należy obserwować i konsultować;
– Brak mowy, utrzymujące się trudności w formułowaniu zdań blisko wieku szkolnego.
Prawidłowy rozwój mowy na co dzień
Aby dbać o prawidłowy rozwój mowy, niepotrzebny jest komplet specjalnych narzędzi, każdego dnia samemu można pomóc dziecku harmonijnie nabywać nowe umiejętności. Wystarczą m.in.:
– Rozmowa, czytanie bajek, wierszyków;
– Przeżuwanie twardych pokarmów, np. jabłka;
– Poznawanie przez dotyk, np. zabawy makaronem, grochem, dotykanie różnych struktur;
– Unikanie nadmiernego zdrabniania wyrazów, np. a ćo to, bajdzio;
– Odpowiednie zadbanie o higienę cyfrową dziecka:
*Dziecko zainteresowane obrazem ignoruje otoczenie, a ,,mowa” z telewizora nie zastąpi mowy ludzkiej.
*Dla dzieci w wieku poniżej 2 lat nie zaleca się użytkowania ekranów. Dla dzieci w wieku 2-5 lat czas ekranowy wynosi maksymalnie godzinę dziennie, a dla starszych dzieci – do 2 godzin na dzień.
Mowa to nie tylko estetyka i ,,ładne mówienie”, stanowi ważny element rozwoju człowieka, a odstępstwa od normy mogą wpłynąć na całokształt rozwoju, dlatego ważne jest, aby nie ignorować sygnałów. W razie wątpliwości zawsze można konsultować się ze specjalistami, którzy podpowiedzą, jak pomóc dziecku. Powyżej opisane normy nie są całkowicie sztywne – proszę się nie stresować, jeśli pięciolatek dzień po urodzinach nie wymawia wszystkich opisanych głosek. Każdy rozwija się w swoim tempie i najważniejsze jest dać czas i możliwości swoim pociechom, by mogły stawiać kolejne kroki w rozwoju.
Opracowanie własne: Marta Majkowska,
Na podstawie:
American Academy of Pediatrics. (04.05.2017). Handheld screen time linked with speech delays in young children.
https://www.sciencedaily.com/releases/2017/05/170504083141.htm
Fundacja Przyszłość dla Dzieci. (30.04.2025). Kiedy dziecko zaczyna mówić i opóźniony rozwój mowy.
Kaczmarek, L. (1966). Nasze dziecko uczy się mowy. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie.
Polski Związek Logopedów. Mowa małego dziecka 0-7 lat.
https://logopeda.org.pl/resources/pliki/520_mowa_malego_dziecka_folder.pdf